Książka: Erich Fromm – Zdrowe społeczeństwo

Przystępnie wyłożona humanistyczna krytyka społeczeństwa kapitalistycznego, skoncentrowana wokół pojęcia alienacji. Lektura obowiązkowa dla każdego kto chciałby poznać podstawy myśli społecznej, poszukującej świata bez władzy i kapitału, wyjaśniającej dlaczego kapitalizm jest destrukcyjny dla zdrowia psychicznego oraz kondycji jednostki i grupy. Niedawno ukazało się wznowienie tej książki więc bez problemu znajdziecie ją w księgarniach.

Jak pisze sam autor „Zdrowe społeczeństwo” to w znacznej mierze kontynuacja „Ucieczki od wolności”, tyle że w tej pracy miast tylko krytycznej analizy pojawiają się sugestie dotyczące funkcjonowania zdrowego społeczeństwa. Trzeba bowiem pamiętać, że Fromm to także społecznik, jego myśl wywarła ogromny wpływ na ruch kontr-kultury, jego myśl w znacznej mierze zmieniła mieszczański stary świat. Trzeba – rozpatrując twórczość Fromma – zwłaszcza zaś ksiązki „Zdrowe społeczeństwo”, że Erich Fromm stoi na stanowisku tzw. humanizmu normatywnego, co oznacza, że opiera się na założeniu, że „istnieją poprawne i błędne , satysfakcjonujące i niesatysfakcjonujące rozwiązania problemu ludzkiego istnienia. Zdrowie psychiczne zostaje osiągnięte wtedy, gdy człowiek dojrzeje w pełni, zgodnie z cechami charakterystycznymi i prawami natury ludzkiej. Choroba psychiczna to niepowodzenie tego rozwoju”. Jak jednak ten prawidłowy rozwój osiągnąć, jak powinien prawidłowo funkcjonować człowiek, a zwłaszcza człowiek w społeczeństwie i wreszcie samo społeczeństwo? Jaki system gospodarczy najbardziej prawidłowy rozwój wspiera, a jaki ogranicza? Czy państwo lub tylko polityka nacjonalistyczna ma sens? Jak rozróżnić patriotyzm od patologii nacjonalizmu, który autor nazywa naszą współczesną formą kazirodztwa, naszym bałwochwalstwem, naszą chorobą psychiczną? Jak niezwykle ważne jest dla każdej jednostki funkcjonowanie w właściwym a więc zdrowym społeczeństwie, bo zacytujmy znowu autora” „Zdrowe społeczeństwo sprzyja ludzkiej zdolności kochania bliźnich, zdolności do twórczej pracy, do rozwoju rozumu i obiektywizmu, sprzyja poczuciu siebie opartemu na doświadczeniu własnych produktywnych możliwości. Społeczeństwo niezdrowe tworzy wzajemną wrogość, nieufność, zamienia człowieka w narzędzie,, które inni wykorzystują…”

Wstęp autorstwa Fromma:

Niniejsza książka jest kontynuacją Ucieczki od wolności – książki, którą napisałem ponad piętnaście lat temu. Próbowałem tam pokazać, że ruchy totalitarne odwołują się do głęboko w nas tkwiącego pragnienia ucieczki przed wolnością, jaką człowiek osiągnął we współczesnym świecie; że współczesny człowiek, wolny od średniowiecznych więzów, nie czuje się wolny do budowania sensownego życia opartego na rozumie i miłości i dlatego szuka nowego rodzaju bezpieczeństwa w podporządkowaniu się przywódcy, rasie lub państwu. W Zdrowym społeczeństwie staram się wykazać, że życie w dwudziestowiecznej demokracji stanowi pod wieloma względami inną ucieczkę od wolności. Znaczna część tej książki to analiza tego właśnie rodzaju ucieczki, a pojęciem, do którego się odwołuję przede wszystkim, jest pojęcie alienacji.

Zdrowe społeczeństwo to w pewnym sensie kontynuacja Ucieczki od wolności, a do pewnego stopnia również pracy Man for Himself („Człowiek dla siebie”). W obu książkach zajmowałem się specyficznym mechanizmem psychologicznym – o tyle, o ile się wydawał istotny dla tematu zasadniczego. W Ucieczce od wolności interesował mnie przede wszystkim problem charakteru autorytarnego (sadyzm, masochizm itd.). W Man for Himself rozwinąłem koncepcję różnych orientacji charakteru, przy czym Freudowski schemat rozwoju libido zastąpiłem ewolucją charakteru w kategoriach interpersonalnych. W Zdrowym społeczeństwie starałem się opracować bardziej systematycznie podstawowe pojęcia tego, czemu nadałem nazwę „psychoanalizy humanistycznej”. Nie mogłem, naturalnie, całkowicie pominąć starszych pomysłów, przedstawionych wcześniej; starałem się wszakże potraktować je pobieżnie i zostawić więcej miejsca dla tych aspektów, które stanowią rezultat moich obserwacji i przemyśleń w latach ostatnich.

Mam nadzieję, że Czytelnik moich poprzednich książek nie będzie miał trudności z dostrzeżeniem ciągłości myśli, jak i pewnych zmian prowadzących do zasadniczej tezy psychoanalizy humanistycznej: że mianowicie najważniejsze namiętności człowieka nie są zakorzenione w jego potrzebach instynktowych, lecz w specyficznej kondycji ludzkiego istnienia, w potrzebie odnalezienia nowego odniesienia do człowieka i do przyrody, kiedy już utraciliśmy odniesienie pierwotne, właściwe fazie przedludzkiej. Chociaż pod tym względem moje przekonania zasadniczo się różnią od przekonań Freuda, opierają się przecież na jego fundamentalnych odkryciach, rozwijanych następnie pod wpływem poglądów i doświadczeń pokolenia następców twórcy psychoanalizy. Ale właśnie ze względu na zawartą tutaj ukrytą i jawną krytykę Freuda chcę bardzo wyraźnie oświadczyć, iż dostrzegam wielkie niebezpieczeństwo w rozwijaniu tych trendów w psychoanalizie, które krytykując pewne błędy systemu Freudowskiego, wyrzekają się wraz z nimi najwartościowszej części nauki Freuda: jego naukowej metody, jego ewolucyjnej koncepcji, jego pojęcia nieświadomości jako siły prawdziwie nieracjonalnej raczej niż sumy błędnych przekonań. Oprócz tego istnieje też obawa, że psychoanaliza utraci inną ważną cechę myśli Freudowskiej: odwagę stawiania czoła zdrowemu rozsądkowi i opinii publicznej. Wreszcie w niniejszej książce przechodzę od czysto krytycznej analizy, zaprezentowanej w Ucieczce od wolności, do konkretnych sugestii w sprawie funkcjonowania zdrowego społeczeństwa. Najważniejszym punktem tej ostatniej części mojej pracy jest nie tyle wiara, że każdy z proponowanych tam środków jest koniecznie „słuszny”, ile przekonanie, że postęp jest możliwy jedynie wtedy, gdy zmiany dokonują się jednocześnie w sferze ekonomicznej, społeczno-politycznej i kulturalnej; że każdy postęp ograniczony do jednej sfery jest destrukcyjny dla postępu we wszystkich sferach.

Spis treści:

Podziękowania 5

Wstęp 7

1.Czy jesteśmy zdrowi? 13

2.Czy społeczeństwo może być chore? Patologia
normalności 21

3.Sytuacja człowieka – klucz do psychoanalizy
humanistycznej 30

Sytuacja człowieka 30

Potrzeby człowieka – jak się rodzą z warunków
jego istnienia 35

A.Więź z innymi przeciwko narcyzmowi 37

B.Transcendencja – tworzenie przeciwko
niszczeniu 43

C.Zakorzenienie – braterstwo przeciw
kazirodztwu 45

D.Poczucie tożsamości – indywidualność
przeciwko konformizmowi stadnemu 64

E.Potrzeba układu orientacji i oddania –
rozum przeciwko irracjonalności 67

4.Zdrowie psychiczne i społeczeństwo 70

5.Człowiek w społeczeństwie kapitalistycznym 81

Charakter społeczny 81

Struktura kapitalizmu a charakter człowieka 86

A.Kapitalizm siedemnastego i osiemnastego
wieku 86

B.Kapitalizm dziewiętnastowieczny 88

C.Społeczeństwo dwudziestego wieku 104

1. Zmiany społeczne i gospodarcze 104

2. Zmiany charakterologiczne 110

A.Kwantyfikacja, abstrahowanie 110

B.Alienacja 120

C.Różne inne aspekty 148

Anonimowy autorytet – konformizm 148

Zasada niefrustrowania 159

Swobodne skojarzenia a luźna paplanina 162

Rozum, sumienie, religia 164

Praca 172

Demokracja 178

3. Alienacja i zdrowie psychiczne 185

6.Różne inne diagnozy 201

Wiek dziewiętnasty 201

Wiek dwudziesty 209

7.Różne odpowiedzi 224

Bałwochwalczy kult władzy 227

Superkapitalizm 230

Socjalizm 234

8.Drogi do zdrowia 256

Rozważania ogólne 256

Przemiana ekonomiczna 262

A.Socjalizm jako problem 262

B.Zasada socjalizmu wspólnotowego 268

C.Zastrzeżenia społeczno-psychologiczne 272

D.Zainteresowanie i uczestnictwo jako motywacja 284

E.Sugestie praktyczne 303

Przemiana polityczna 319

Przemiana kulturowa 323

9.Podsumowanie – wnioski 333